Geïnspireerd door de Presentiebenadering

(Een bijdrage van Rogier Jurcka, teamleider Ganzenvlucht)

In Ganzenvlucht, een woonhuis dat zorg verleent aan mensen met een Licht Verstandelijke Beperking, hebben we afgelopen maand een samenkomen gehad. Twee uur zaten we samen in het kader van de presentietheorie. Twee uur lang hebben we geluisterd naar en intensief uitgewisseld met Yvon van Noort van de Stichting Presentie. We hebben geluisterd naar een greep uit de elementen van de presentietheorie, verschillende gezichtspunten. Vanuit verschillende invalshoeken gekeken naar ons vak, de zorg en begeleiding, om deze vanuit de meest basale menselijke invalshoek te bekijken. Yvon bleek al snel een persoon die niet alleen maar een theorie komt ‘overdragen’ maar iemand die dit zelf ook echt leeft en ademt. Dit krijg je terug door haar waarnemingen van de middag op ons huis en de wijze waarop ze daarbij zelf aanwezig is, meedoet, aansluit en oppakt wat mogelijk is. Dit demonstreerde zich doordat Yvon op onze bandmiddag ineens voor me stond (en ik deze afspraak was vergeten, dan wel verwacht had dat ze later kwam deze middag). Een slordigheid van onze kant. Maar deze werd later positief gelabeld omdat de bewoners en de gewone gang van zaken (de bandrepetitie) boven het voeren van (‘belangrijke’) gesprekken met mensen van buiten af staan. Yvon moest gewoon even wachten, wat maakte dat zij met een bewoner ‘onder de arm’ naar het sporten ging en haar ook weer ophaalde. In de koffiepauze van de muziekrepetitie sloot ze aan, luisterde en deed mee in het gesprek. Ze nam waar hoe de bewoners worden begeleid, maar ook worden gevolgd in hun ideeën en een stem hebben. Dus in de basis zitten we met onze benadering en visie zeker in de lijn van de presentiebenadering/-houding. Dat was fijn om terug te krijgen.

Maar toch is de informatie die we krijgen prikkelend en nodigt uit tot ‘nieuw kijken’. Het voelt als de meest basale, primaire en menselijke theorie, inspirerend, logisch, vanzelfsprekend, maar tegelijkertijd ook niet helemaal zo 1,2,3, te pakken. Een andere kijk die je doet zakken onder de wereld van afspraken, structuren, gewoontes, routine en verantwoording. Het is een frisse wind voor ons. Zorg: waar gaat het eigenlijk allemaal over? Waar doen we het voor? Wat is nu goede zorg? Wat staat er voor de ander op het spel? Je bent snel aan het normeren en ervaart redelijkheid of onredelijkheid vanuit de meest gangbare opvatting, die je plakt op de situatie, plakt op de ander. Niet in de gaten hebbend hoe dit bij een ander met een heel andere beleving en referentie helemaal niet zo wordt verstaan.

Elk mens en elke bewoner heeft een eigen logica, een eigen reden voor een bepaald gedrag of handelen! Niet om onredelijk te willen zijn. Kun je dit herkennen, kun je daarin afdalen? Het erkennen en erbij aansluiten? Dan kunnen er mooie dingen gebeuren, kleine wondertjes. Momenten die je hart openen (en dat van de ander) en dan ontstaat er soms echt even een bruggetje van hart tot hart. 

Enkele dagen later mocht ik zelf het positieve effect van deze ‘methode van het aansluiten’ en ‘kleiner kijken’ ervaren. In gesprek met een bewoner, die zich lang niet altijd laat aanspreken en laat sturen in het kader van de gemaakte afspraken, hoor ik mij ineens de vraag stellen: ‘Wat is voor jou nu het allerbelangrijkste in jouw leven, als het gaat over hoe de mensen om je heen, je ouders, begeleiders met jou omgaan? Wat heb jij nodig? Voor mij toch geen alledaagse vraag.

Het antwoord komt er na een moment stilte en bezinning op vlotte wijze uit, alsof het al die tijd al heeft klaargelegen. ‘Nou twee dingen: Dat ik mijn eigen fouten mag maken. Iedereen staat altijd klaar met goedbedoeld advies, of geven de richting aan, sturen mij. Iedere keer voelt dit als een spijl en al die spijlen die dan ontstaan maken bij mij het gevoel van een kooi. Zo voel ik dat. En dat mensen ook eens iets van mij aannemen en vertrouwen op mijn ervaring, mijn kennis’.

Tevoorschijn komt de intense behoefte om waar mogelijk regie te voeren op het eigen leven, om gezien te worden, tevoorschijn te komen als mens, als individu. Maar had hij dan geen regie en zelfbepaling? Werd hij niet gehoord? Jawel, zeker wel! Echter door verleden, ontstane gevoeligheid en moeilijk kunnen uiten is dit toch een heel grote gevoeligheid geworden. Zo groot dat het een verfijnde afstemming vraagt, een verstaan. Het diepe thema heeft een stem gekregen, is meer naar de oppervlakte gekomen, omdat deze vraag werd gesteld. Even die wakkerheid, even echt PRESENT geweest voor wat zo belangrijk is in het leven van deze persoon. Het lichtje scheen even wat helderder in de veelheid en vooral snelheid van het alledaagse. Nu hebben we dit thema meer expliciet en hebben we er beelden bij (het kooitje). Dit is waar Presentie toe uitnodigt! 

Met meer kennis en bewustzijn van dit thema gaan we nu als team met deze bewoner op zoek naar een manier en een vorm om de communicatie anders te laten verlopen. Met meer aandacht voor de gevoeligheid. Hopelijk meer terughoudendheid in het zoeken naar oplossingen, ervaringsleren meer bewust de ruimte geven. In ieder geval anders, met een verhoogde alertheid. Proberen ‘sturing/ begeleiding’ meer te voorzien van context naar deze bewoner. Waarom zeg ik dit nu? Laten zien vanuit welk belang je dit doet. Zichtbaar maken en de vrijheid in het ‘opvolgen van advies’ bij de ander laten en daarmee uit het autoriteitsconflict blijven. Bewust teruggeven wat je leert en luisteren naar de ervaringen van deze persoon (uitvergroten).

Presentie heeft mij geïnspireerd en is voor mij op dit moment: op zoek naar het hart en de kern van elke situatie, wat wordt er verlangd, welke erkenning, welke logica, welk verstaan is er nodig, wat zijn de belangen van de ander gezien vanuit zijn perspectief? Dan kun je aansluiten, dan kun je vormgeven, volgen en mee vormgeven, organisch (natuurlijk met behoud van evenwicht en vermijden van te grote risico’s), maar wel de ruimte zoeken! 

Graag sluit ik af met het beeld van de winkelwagen of de rugzak dat Yvon inbracht: Met de toepassing van presentie zit de vakkennis en de ‘hoe het hoort kennis’ niet in een grote winkelwagen die je voor je uitduwt en daarmee tussen jou en de ander in staat. De vakkennis zit dan in je rugzak en daar put je uit waar nodig, maar tussen jou en de ander is er open ruimte. Je kunt in dit beeld het verschil navoelen. Nog dit jaar zullen we met het team een dagje samen doorbrengen om te stoeien met de elementen van Presentie. We kijken we ernaar uit!